Η ιστορία των επιδημιών

Η ιστορία των επιδημιών

Ο ιατρός Σνάμπελ (ή δρ. Μπηκ) της Ρώμης. Έγχρωμη εκδοχή χαλκογραφίας του Paul Fürst (μετέπειτα J. Columbina), που συνοδεύει μακαρονικό ποίημα, 1656. Η ενδυμασία που απεικονίζεται (μάτια καλυμμένα με γυαλιά, μάσκα με ραμφοειδή μύτη γεμάτη αρωματική ουσία, στολή) χρησίμευε κατά την άποψη των ιατρών της εποχής εκείνης στην προστασία από την επιδημία της πανούκλας. Μακαρονικά ποιήματα είναι ελαφρές συνθέσεις που χρησιμοποιούν μακαρονισμούς, επιτηδευμένα λόγιες λέξεις, κατά το μάλλον αδόκιμες, συνήθως λατινικούς όρους, ανάμεικτες με λέξεις και εκφράσεις της καθημερινότητας.Paul Fürst

Σε ένα πολυπαραγοντικό ερευνητικό πεδίο, η ανάδειξη του ρόλου των επιδημιών στην έκβαση των μεγάλων συγκρούσεων της ιστορίας υπήρξε εντελώς περιορισμένη και υποβαθμισμένη, ακόμα και από τους ιστορικούς της ιατρικής. Πώς προέκυψαν διάφορες μολυσματικές λοιμώξεις στην ανθρώπινη ιστορία, πώς αντιμετωπίστηκαν από τους πληθυσμούς και από την ιατρική κοινότητα και πώς άλλαξε ο κόσμος εξαιτίας τους; Αναδημοσίευση από το Books' Journal, τχ. 108, Απρίλιος-Μάιος 2020.

Η ύπαρξη επιδημιών που συνδέονταν με διαλείποντες πυρετούς καταγράφεται σε παπύρους της Αιγύπτου και σε παλαιά κινεζικά και ινδικά βιβλία. Τότε εκλαμβάνονταν ως τιμωρίες από τις παραβάσεις των θείων νόμων εκ μέρους των ανθρώπων. Όταν, π.χ., οι Σουμέριοι επινόησαν τον τροχό και μετακινούνταν ευκολότερα σε μακρινές περιοχές ασκώντας εμπόριο, εκτέθηκαν σε κινδύνους από άγνωστους μικρο-οργανισμούς και εξέθεσαν ανοσοποιημένους αθώους λαούς στη βακτηριολογική πανίδα που χαρακτήριζε τους πυκνούς πληθυσμούς των ανθρώπων και των ζώων τους.

Η ελονοσία φαίνεται ότι ήταν διαδεδομένη από την αρχαιότητα σε χώρες της Αφρικής και της Ασίας. Και στην Ελλάδα (Καρδαμάτης, 1908), οι άθλοι του Ηρακλή, όπως ο φόνος της Λερναίας Ύδρας και η εκδίωξη των Κενταύρων από το σπήλαιο της Φόλου, θεωρείται ότι συμβολίζουν τις προσπάθειες που έγιναν κατά την προϊστορική εποχή, για την εξυγίανση «ελονοσόπληκτων» περιοχών της Ελλάδας.

Άλλοι μελετητές θεωρούν ότι η ελονοσία στη Ελλάδα εμφανίστηκε αργότερα, περίπου τον 5ο π.Χ. αιώνα, και ότι στην εξάπλωσή της μπορεί να αποδοθεί η αρχή της παρακμής του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Τις διάφορες κλινικές μορφές της ελονοσίας έχει καταγράψει ο Ιπποκράτης, ο οποίος έκανε και παρατηρήσεις για την επιδημιολογία της νόσου.

Οι Ρωμαίοι αρχίζουν να γράφουν για την ελονοσία από τον 2ο π.Χ. αιώνα. Κατά τον 1ο π.Χ. αιώνα είχε τόσο πολύ διαδοθεί ώστε ολόκληρα διαμερίσματα της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας είχαν τελείως ερημωθεί.

Οι απόψεις του περίφημου Γαληνού (1ος μ.Χ. αιώνας), ο οποίος απέδιδε τη νόσο στις αναθυμιάσεις ή τα «μιάσματα» των ελών (εξ ου και ο όρος malaria, δυσαερία), κυριάρχησαν ως ερμηνείες ώς τον 18ο αιώνα. Αρκετές πληροφορίες υπήρξαν για την ελονοσία στην Ελλάδα και κατά τη βυζαντινή περίοδο, ειδικά για τις κλινικές της μορφές.

Από τότε που εμφανίζεται ο άνθρωπος, έως 10.000 χρόνια πριν από σήμερα, είναι περίοδος που άνθρωποι και ζώα έχουν τις «δικές τους» ασθένειες. Πρακτικά δηλαδή δεν υπάρχει μετάδοση νοσημάτων από τα ζώα προς τους ανθρώπους. Όταν εξημερώνονται ζώα και αρχίζει η κτηνοτροφία, έχουμε την εμφάνιση λοιμωδών νοσημάτων που συνδέονται με αυτή τη συνύπαρξη ανθρώπων και ζώων. Αυτή η περίοδος συνεχίζεται ώς την εμφάνιση της βιομηχανικής επανάστασης (στον δυτικό κόσμο). Ακολουθεί μια δεύτερη περίοδος που φτάνει μέχρι την ανακάλυψη της πενικιλίνης και την αποτελεσματική αντιμετώπιση των λοιμωδών νοσημάτων. Αυτό διαρκεί έως τη δεκαετία 1960-70, όταν έχουμε κάποια νέα φαινόμενα, όπως η εντατική κτηνοτροφία, η βιομηχανική γεωργία, η τεχνολογική επικινδυνότητα, οι πυρηνικοί αντιδραστήρες και οι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί.

Πρώτη περίοδος

Εξημέρωση των ζώων σημαίνει πως μεταφέρονται τα ζώα από την άγρια φύση στις αυλές και τους ανθρώπινους οικισμούς, μαζί φυσικά με τις ασθένειές τους. Οι άνθρωποι ζούσαν κοντά στα ζώα τους, μοιράζονταν μαζί τους το ίδιο νερό, τον ίδιο αέρα, το ίδιο περιβάλλον και πολλές από τις ίδιες ασθένειες. Κοινό αποτέλεσμα του συγχρωτισμού αυτών των διαφορετικών ειδών –ανθρώπων, τετραπόδων, πουλερικών, και των παρασίτων τους– ήταν η εμφάνιση νέων και οι παραλλαγές παλιών ασθενειών.

Κάθε ζώο που εξημερώθηκε συνδυάστηκε με κάποια ή κάποιες ασθένειες που μετέφερε ως ξενιστής. Η εξημέρωση των σκύλων, των αγελάδων και των προβάτων συνδέθηκε με την ιλαρά, την εντερίτιδα και το βοϊδόφυτο. Σήμερα η ιλαρά είναι μια ανώδυνη για τον άνθρωπο ασθένεια, αλλά στο παρελθόν βαρύνεται για το θάνατο εκατομμυρίων ανθρώπων. Η ευλογιά πιθανολογείται ότι προήλθε από την πανώλη της καμήλας ή διαφόρων βοοειδών. Ο κοκίτης από τα γουρούνια, ο τυφοειδής πυρετός από τα κοτόπουλα, η γνωστή γρίπη από τις πάπιες, η λέπρα μάλλον από το νεροβούβαλο και το κοινό κρύωμα από τα άλογα.

Ένα ευρύ κύμα μεταφοράς επιδημιών γίνεται με τις Σταυροφορίες. Όταν οι Σταυροφόροι έφτασαν στην Ανατολή, πρακτικά, αναγκάστηκαν να υποστούν ένα είδος «εξοικείωσης». Έπρεπε, δηλαδή, κάποιοι να προσβληθούν, να επιβιώσουν από τις μολύνσεις και να βρουν modi vivendi με τους μικροοργανισμούς της Ανατολής και τα άλλα παράσιτα. Μόνο μετά από αυτή την περίοδο θα μπορούσαν να πολεμήσουν τους Σαρακηνούς. Χάθηκε όμως πολύς χρόνος και δυναμικό, με συνέπεια το θάνατο δεκάδων χιλιάδων ατόμων.

Πιθανότατα η αρρώστεια που προσέβαλε περισσότερο τους Σταυροφόρους ήταν η ελονοσία, ενδημική στις χαμηλές, υγρές περιοχές της Ανατολής και κατά μήκος των ακτών, εκεί δηλαδή όπου συγκεντρωνόταν ο κύριος όγκος των Σταυροφόρων. Επιβεβαιώθηκε η μαρτυρία του Ιπποκράτη και των συγχρόνων του ότι η ελονοσία κυριαρχεί στην ανατολική Μεσόγειο περισσότερο από 2.000 χρόνια. Κάθε καινούργια φουρνιά Σταυροφόρων από τη Γαλλία, τη Γερμανία και την Αγγλία γινόταν εύκολο θύμα της ελονοσίας της περιοχής.

Η ελονοσία φαίνεται ότι επηρέασε σημαντικά και την Τρίτη Σταυροφορία. Η προέλαση αυτή ανακόπηκε στη διάρκεια των πυκνών βροχών του Νοεμβρίου, που είναι συνήθως ο χειρότερος μήνας για ελονοσία στην Παλαιστίνη, και σταμάτησε οριστικά τον Ιανουάριο, επειδή η αρρώστεια και οι στερήσεις εξασθένησαν πολλούς σε τέτοιο βαθμό που δεν μπορούσαν ούτε να σταθούν όρθιοι.

Εξάλλου, τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο του 1098, χιλιάδες μέλη της Πρώτης Σταυροφορίας είχαν πεθάνει από κάποιο είδος πανούκλας.

Η Σιβηρία υπέστη την εισβολή παθογόνων μικροβίων που μετέφεραν μετά το 1580, Ρώσοι και Ουκρανοί. Μικροβίων που ώς τότε δεν ήταν γνωστά στην αραιοκατοικημένη Σιβηρία. Αυτά ήταν η ευλογιά, κάποια είδη αφροδίσιων νοσημάτων, η ιλαρά, η οστρακιά, ο τύφος και άλλες. Από αυτές, οι χειρότερες ήταν τα αφροδίσια νοσήματα και οι αναπνευστικές μολύνσεις.

Οι ασθένειες αυτές εμφανίστηκαν σταδιακά στις κοινωνίες που εξημέρωσαν πρώτες ζώα. Όταν οι περισσότερο εξελιγμένοι λαοί του Παλαιού Κόσμου μετανάστευσαν στον Νέο Κόσμο, είχαν ήδη μεγάλα κοπάδια βοοειδών, αιγοπροβάτων, γουρουνιών, αλόγων, ενώ οι αγρότες και οι κυνηγοί του Νέου Κόσμου δεν είχαν εξημερώσει περισσότερα από 3-4 ζωικά είδη. Κάποιοι κυνηγοί και συλλέκτες είχαν ένα μόνο είδος κατοικίδιου ζώου, το σκύλο.

Οι ασθένειες των Ευρωπαίων εξάλειψαν το 95% των ιθαγενών Αμερικανών, ενώ δεν έγινε το αντίθετο, ούτε βέβαια πέθαιναν από δικές τους επιδημίες: δεν είχαν ευλογιά, πανώλη, τύφο, ιλαρά, στρεπτόκοκκο...Οι λευκοί πέθαιναν κατά εκατομμύρια από πανδημίες στην Ευρώπη και στην Ασία, αλλά κανείς δεν πέθαινε από ασθένειες στον Νέο Κόσμο. Οι ασθένειες των άγριων ζώων δεν μεταδίδονταν, αφού δεν τα είχαν εξημερώσει ώς τότε. Ο μόνος τρόπος μετάδοσης ασθενειών ήταν μέσω των ακαθαρσιών των άγριων ζώων, όμως οι κυνηγοί και οι συλλέκτες γενικά μετακινούνταν πολύ γρήγορα, έτσι δεν υπήρχε χρόνος να μολυνθούν οι κατοικίες τους.

Το πιο κραυγαλέο παράδειγμα μετάδοσης μολυσματικής ασθένειας συνδέεται με την εκστρατεία, το 1520, ενός μικρού εκστρατευτικού σώματος, με αρχηγό τον Πανφίλο ντε Ναρβάεθ που απέπλευσε από την Κούβα με προορισμό το Μεξικό. Στην αποστολή υπήρχε ένα μόλις μέλος που έπασχε από τον ιό της ευλογιάς, τον οποίο μετέφερε και μετέδωσε, εύκολα, στον ευάλωτο ιθαγενή πληθυσμό. Από τον έναν πάσχοντα, ο ιός μεταδόθηκε ταχύτατα σε ολόκληρη την Κεντρική και Νότια Αμερική. Εκτιμήθηκε ότι από τον «ασθενή 0» πέθαναν από ευλογιά 15 έως 18 εκατομμύρια του ιθαγενούς πληθυσμού από τα 25 που είχε τότε!

Ο παράγοντας αυτός αποδείχθηκε σημαντικότερος και από τα όπλα των Ισπανών στην κατάκτηση από αυτούς της Κεντρικής και της Νότιας Αμερικής. Προφανώς, οι Ισπανοί που ταξίδεψαν στην αμερικανική ήπειρο είχαν αποκτήσει, σε συντριπτικό ποσοστό, ανοσία. Έδιναν, λοιπόν, την εντύπωση των άτρωτων, έτσι οι ιθαγενείς υπέκυπταν και ψυχολογικά απέναντι στους κατόχους αυτών των «υπερφυσικών δυνάμεων» που στα μάτια τους φάνταζαν αήττητοι.

Τα μικρόβια ήταν, βέβαια, μικρά και αόρατα και η μεταφορά τους γινόταν ακούσια. από τους μαρινέιρος. Αυτό το χαρακτηριστικό έδωσε στους μικροοργανισμούς τη δυνατότητα να αναπαράγονται με ρυθμούς πολλαπλάσιους από τα μεγάλα ζώα και να απλωθούν ταχύτητα. Τελικά, οι παθογόνοι μικροοργανισμοί αποδείχθηκαν πολύ «ισχυροί» και ο ρόλος τους στην αποικιακή ιστορία της αμερικανικής ηπείρου είναι ανάλογος της εξάπλωσής τους και όχι του μεγέθους τους. Είναι η απόδειξη της δύναμης της βιογεωγραφικής πραγματικότητας.

Η ευλογιά, που πιθανολογείται ότι πρωτοεμφανίστηκε περί το 10000 π.Χ., μάλλον είχε εξελιχθεί από ένα αφρικανικό τρωκτικό, αλλά προσέβαλλε μόνον τους ανθρώπους. Είναι μια λοίμωξη που συνήθως προσβάλλει τα θύματά της με την αναπνοή και ήταν μια από τις πιο μεταδοτικές και θανατηφόρες ασθένειες της εποχής της.

Η ευλογιά αποτελούσε μια παλιά λοίμωξη του ανθρώπινου οργανισμού στον Παλαιό Κόσμο, αλλά δεν έγινε επικίνδυνη για την Ευρώπη παρά μόνο τον 16ο αιώνα. Στον Νέο Κόσμο, όμως, εξόντωσε μεγάλο τμήμα των Αζτέκων και άνοιξε το δρόμο για τη δημιουργία της Νέας Ισπανίας. Στο Περού σκότωσε σημαντικό ποσοστό των υπηκόων του αυτοκράτορα των Ίνκας, τον ίδιο τον αυτοκράτορα και το διάδοχο που είχε ορίσει.

Η περίοδος επώασης της ευλογιάς είναι 10 με 14 ημέρες, αρκετές για τον φαινομενικά υγιή να διασχίσει μεγάλες αποστάσεις με τα πόδια ή με το κανό –αργότερα και με το άλογο– και να φτάσει σε ανθρώπους που δεν γνώριζαν τίποτα για την απειλή την οποία εκπροσωπούσε, να τους μολύνει και να συμβάλει ώστε κι εκείνοι να μολύνουν με τη σειρά τους νέα ανυποψίαστα θύματα. Σε ορισμένες περιπτώσεις αυτό το είδος καραντίνας πέτυχε, συχνά όμως είχε αποτέλεσμα την εξάπλωση της ασθένειας.

Η ανταλλαγή μολυσματικών ασθενειών ανάμεσα στον Παλιό Κόσμο και στις αποικίες του στην Αμερική και στην Αυστραλία αποδείχθηκε, παραδόξως, μονόπλευρη, όπως βέβαια και η ανταλλαγή ανθρώπων, χλωρίδας και πανίδας. Η Αυστραλασία, δεν μας έστειλε ούτε ένα απ' τα δικά της μικρόβια. Η σύφιλη είναι ίσως η μοναδική εξαγώγιμη ασθένεια του Νέου Κόσμου αλλά, παρά τις τρομερές της συνέπειες, δεν κατάφερε να περιορίσει την πληθυσμιακή αύξηση του Παλιού Κόσμου. Οι βιογεωγραφικοί παράγοντες ευνόησαν τους ευρωπαίους αποικιοκράτες που προκάλεσαν μεγάλα προβλήματα στους λαούς των απέναντι ακτών. Η μεγαλύτερη δημογραφική ανατροπή στην ιστορία ξεκινά με τον Κολόμβο, τον Κουκ και τους υπόλοιπους κονκισταδόρες.

Η ιστορία των επιδημιών

H φυλή Κιόουα (στο Nότο των σημερινών ΗΠΑ), που υπέφεραν από τουλάχιστον τρεις και ίσως τέσσερις επιδημίες ευλογιάς τοn 16ο αιώνα, έχουν ένα θρύλο σχετικά με την ασθένεια. Ο Saynday, ο μυθικός ήρωας της φυλής, συναντά έναν ξένο που φοράει μαύρα και ψηλό καπέλο, σαν ιεραπόστολος. Ο ξένος μιλάει πρώτος:

- Ποιος είσαι;

- Ο Saynday. Είμαι ο Γερο-Saynday της φυλής Κιόουα. Εσύ;

- Είμαι η ευλογιά.

- Από πού έρχεσαι, τι δουλειά κάνεις και γιατί βρίσκεσαι εδώ;

- Έρχομαι από πολύ μακριά, πέρα από τον Ανατολικό Ωκεανό. Είμαι μαζί με τους λευκούς – είναι η φυλή μου, όπως οι Κιόουα είναι η δική σου. Μερικές φορές ταξιδεύω πριν απ; αυτούς, ενώ άλλες μένω λίγο πίσω. Πάντα όμως είμαι σύντροφός τους. Θα με βρεις στους καταυλισμούς και sτα σπίτια τους.

- Τι δουλειά κάνεις;

- Φέρνω το θάνατο. Η ανάσα μου μαραίνει τα παιδιά όπως τα φυτά σας μαραίνονται κάτω από το ανοιξιάτικο χιόνι. Φέρνω την καταστροφή. Όσο όμορφη κι αν είναι μια γυναίκα, μόλις με κοιτάξει γίνεται άσχημη σαν το χάρο. Στους άντρες δε φέρνω μόνο το θάνατο, αλλά την καταστροφή των παιδιών και των γυναικών τους. Οι πιο δυνατοί πολεμιστές υποχωρούν μπροστά μου. Όποιος με κοιτάξει δεν θα ξαναείναι ποτέ πια ο ίδιος.

Στην εικόνα, ζωγραφιά Αζτέκων του 16ου αιώνα που αναπαριστά θύματα της ευλογιάς. Απότοβιβλίο, Viruses, Plagues, and History: Past, Present and Future, Oxford University Press, USA, 2009, σ. 60.

Οι επιδημίες αποκτούν μεγάλη δραστικότητα, όταν η νόσος έχει διαφορετική επενέργεια σε δύο διαφορετικούς πληθυσμούς – αυτό που στην ιατρική επιστήμη ονομάζεται "διαφορικό επακόλουθο". Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι Η εισαγωγή του ιού της ευλογιάς από τους Ισπανούς στην Κεντρική Αμερική είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της παρατήρησης. Ο άνθρωπος είναι ο αποκλειστικός ξενιστής του ιού της ευλογιάς και η μετάδοση γίνεται μόνο από άτομο σε άτομο. Όσοι επιβιώσουν μετά τη μόλυνση, αποκτούν ανοσία εφ’ όρου ζωής. Έτσι, σε περιοχές όπου η ευλογιά ενδημεί για μακρό χρονικό διάστημα ο πληθυσμός αποκτά ανοσία, ενώ όπου η ευλογιά απουσιάζει ο πληθυσμός παρουσιάζεται ευάλωτος στη νόσο. Οι ιθαγενείς πληθυσμοί της Κεντρικής και της Νότιας Αμερικής δεν είχαν γνωρίσει ποτέ τη νόσο. Το 1500, όμως, η ευλογιά ήταν μια ήδη καθιερωμένη ενδημική νόσος της Ευρώπης, προσφέροντας ανοσία στον πληθυσμό.

Μια άλλη επιδραστική επιδημία ήταν αυτή της πανώλης, του «Μαύρου Θανάτου». Η πανώλη εμφανίστηκε στη Μασσαλία το 1348 και μέσα σε τρία χρόνια διαδόθηκε σε όλη την Ευρώπη. Στο πρώτο κύμα προκάλεσε 25 εκατομμύρια νεκρούς, το 1/3 του τότε πληθυσμού της Ευρώπης. Αυτό κράτησε περίπου 150 χρόνια και επέφερε την απότομη άνοδο των πραγματικών μισθών. Ο πληθυσμός μειωνόταν ταχύτερα από την αντίστοιχη μείωση των διαθέσιμων ειδών διατροφής, ενώ η συνακόλουθη πτώση των τιμών των τροφίμων έφερε τους γαιοκτήμονες σε πλήρη αδυναμία να στηρίξουν τα τιμάριά τους. Οι αλλαγές αυτές δρομολόγησαν το τέλος του παλαιού φεουδαρχικού συστήματος.