Σμύρνη 1922: Το τηλεγράφημα που δικαιώνει τον Αμερικανό πρόξενο – Ο ρόλος που έπαιξαν οι ΗΠΑ
Πέντε ημέρες πριν από την είσοδο του τουρκικού στρατού στη Σμύρνη, Αμερικανός γενικός πρόξενος Τζορτζ Χόρτον επιχείρησε να κινητοποιήσει την κυβέρνησή του, ζητώντας διεθνή μεσολάβηση και την αποστολή αμερικανικών πολεμικών πλοίων.
Σε τηλεγράφημά του το μεσημέρι της 4ης Σεπτεμβρίου 1922 προς τον ναύαρχο Μαρκ Μπρίστολ, ύπατο αρμοστή των ΗΠΑ στην Κωνσταντινούπολη, ο Χόρτον περιέγραφε με δραματικό τρόπο την κατάσταση που επικρατούσε στην πόλη. Το έγγραφο, που διαβιβάστηκε και στο αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών, αποτελεί σημαντικό πρωτογενές τεκμήριο για τις τελευταίες ημέρες πριν από την καταστροφή της Σμύρνης. Παράλληλα, η αλληλογραφία αυτή έρχεται να αμφισβητήσει τον ισχυρισμό ότι ο Χόρτον δεν επιχείρησε να μεσολαβήσει για την προστασία των αμάχων.
«Οι πρόσφυγες κατακλύζουν τη Σμύρνη»
Στο τηλεγράφημά του, ο Χόρτον προειδοποιούσε ότι «οι πρόσφυγες κατακλύζουν τη Σμύρνη και ο πανικός αυξάνεται». Ζητούσε από τον Μπρίστολ να μεσολαβήσει προς την κυβέρνηση της Άγκυρας, ώστε να επιτευχθεί συμφωνία που θα επέτρεπε την αποχώρηση των ελληνικών στρατευμάτων και θα περιόριζε τον κίνδυνο περαιτέρω αιματοχυσίας.
Ο Αμερικανός πρόξενος εξέφραζε επίσης φόβους για την τύχη της ίδιας της πόλης. Εκτιμούσε ότι η κατάσταση θα μπορούσε να οδηγήσει σε καταστροφή, είτε λόγω της ανατίναξης αποθηκών πυρομαχικών είτε εξαιτίας πιθανών ενεργειών από στασιαστές και αποδιοργανωμένους Έλληνες στρατιώτες. Παράλληλα, ζητούσε την αποστολή ενός ή περισσότερων αμερικανικών πολεμικών πλοίων στη Σμύρνη, σημειώνοντας ότι αντίστοιχο αίτημα είχε διατυπώσει και ο Βρετανός γενικός πρόξενος.
Η αμερικανική κυβέρνηση περιόρισε την αποστολή των πλοίων
Η απάντηση της Ουάσινγκτον ήρθε στις 5 Σεπτεμβρίου 1922. Ο ασκών χρέη υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ, Γουίλιαμ Φίλιπς, ενημέρωσε ότι ο Μπρίστολ είχε λάβει άδεια να στείλει αντιτορπιλικά στη Σμύρνη. Ωστόσο, η αποστολή τους είχε αυστηρά περιορισμένο χαρακτήρα. Τα αμερικανικά πλοία θα βρίσκονταν στην περιοχή αποκλειστικά για την προστασία Αμερικανών πολιτών και αμερικανικών περιουσιών και δεν θα έπρεπε να εκληφθούν ως αμερικανική πολιτική ή στρατιωτική παρέμβαση.
Την ίδια ημέρα, ο Φίλιπς κατέστησε ακόμη σαφέστερη τη θέση της κυβέρνησης των ΗΠΑ, ενημερώνοντας τον Μπρίστολ ότι δεν υπήρχε πρόθεση να αναληφθεί οποιαδήποτε ευρύτερη πρωτοβουλία πέρα από την προστασία αμερικανικών ζωών και περιουσιών. Έτσι, το αίτημα του Χόρτον για ενεργότερη αμερικανική μεσολάβηση ουσιαστικά απορρίφθηκε.
Η έρευνα για τον ρόλο του Χόρτον
Το συγκεκριμένο τηλεγράφημα αποτελεί βασικό τεκμήριο στην έρευνα της Ισμήνης και του Κρίστοφερ Λαμπ, οι οποίοι έχουν μελετήσει επί σειρά ετών τη ζωή και το έργο του Χόρτον. Στο επιστημονικό τους άρθρο George Horton’s Truth on Genocide and Smyrna and Why it Matters, οι δύο ερευνητές υποστηρίζουν ότι ορισμένες απόψεις που έχουν διατυπωθεί για τον ρόλο του Αμερικανού προξένου δεν ανταποκρίνονται στα πρωτογενή έγγραφα.
Όπως προκύπτει από την αλληλογραφία, ο Χόρτον είχε πράγματι ζητήσει διεθνή μεσολάβηση με στόχο την αποτροπή της βίας και την προστασία ανθρώπινων ζωών. Σύμφωνα με τους Λαμπ, η αμερικανική κυβέρνηση ήταν εκείνη που δεν επέτρεψε την ανάληψη μιας τέτοιας πρωτοβουλίας. Το τηλεγράφημα, επομένως, αποτυπώνει όχι μόνο την αγωνία του Χόρτον για την επικείμενη καταστροφή, αλλά και την προσπάθειά του να χρησιμοποιήσει τη διπλωματική του θέση για την προστασία των αμάχων.
Η αντιπαράθεση με τον Μπρίστολ
Η υπόθεση συνδέεται και με τη γνωστή αντιπαράθεση του Χόρτον με τον ναύαρχο Μαρκ Μπρίστολ. Σύμφωνα με την έρευνα των Λαμπ, οι δύο Αμερικανοί αξιωματούχοι είχαν διαφορετικές εκτιμήσεις για την κατάσταση στη Μικρά Ασία και για τις ευθύνες των εμπλεκόμενων πλευρών.
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι ο Μπρίστολ υιοθέτησε επανειλημμένα θέσεις που απέδιδαν σημαντικό μέρος της ευθύνης για τη βία στις ελληνικές δυνάμεις, ενώ παράλληλα υποβάθμιζαν τις τουρκικές διώξεις και σφαγές. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αλληλογραφία των ημερών εκείνων αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς καταγράφει τη διαφορετική προσέγγιση του Χόρτον απέναντι στην ανθρωπιστική κρίση που εξελισσόταν.
Τι αποδεικνύει και τι δεν αποδεικνύει το τηλεγράφημα
Το τηλεγράφημα της 4ης Σεπτεμβρίου δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη για τα γεγονότα που ακολούθησαν στη Σμύρνη ούτε μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως τεκμήριο για την προέλευση της πυρκαγιάς που κατέστρεψε μεγάλο μέρος της πόλης. Η σημασία του βρίσκεται κυρίως στο γεγονός ότι καταγράφει, πριν ακόμη από την είσοδο των τουρκικών στρατευμάτων, την άφιξη μεγάλου αριθμού προσφύγων, την εντεινόμενη ανασφάλεια και την ανάγκη για διεθνή παρέμβαση.
Λίγες ημέρες αργότερα, η Σμύρνη θα περνούσε υπό τον έλεγχο των τουρκικών δυνάμεων και θα ακολουθούσαν οι διώξεις, οι σφαγές και η μεγάλη πυρκαγιά. Η έκκληση του Χόρτον, όμως, είχε ήδη καταγραφεί. Το ίδιο και η απόφαση της αμερικανικής κυβέρνησης να περιορίσει την παρουσία της στην προστασία των δικών της πολιτών και συμφερόντων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι αμερικανικά πλοία δεν συμμετείχαν αργότερα στην επιχείρηση απομάκρυνσης προσφύγων. Μετά την καταστροφή, αμερικανικά πολεμικά πλοία συνέβαλαν στην εκκένωση εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων από τη Σμύρνη και την ευρύτερη περιοχή. Η ουσιαστική διαφορά είναι ότι αυτή η επέμβαση πραγματοποιήθηκε μετά την κατάληψη της πόλης και την έναρξη της καταστροφής, ενώ το αίτημα του Χόρτον στις 4 Σεπτεμβρίου αφορούσε προληπτική διπλωματική και ανθρωπιστική παρέμβαση.
